smtmabtahi

تحلیل بنده درباره پاسخ به سوال مطلب قبلی را در ادامه ملاحظه خواهید کرد.

1. نتیجه استدلال فوق با تلقی و انتظار ما از دین در تعارض است. اما آیا ما تلقی و انتظار صحیحی از دین داریم؟ تلقی ما این است که دیدن و شنیدن نسبت به ندیدن و نشنیدن مزیت دارد و بر این اساس انتظار نداریم که دین ما را کر و کور کند و بر این اساس نسبت به "دین کر و کور می کند" حساسیت نشان می دهیم. اما آیا از خود پرسیده ایم که آیا کر و کوری همواره چیز بدی است؟ ائمه ما در دعاهای خودشان چنین بیان می دارند که تا وقتی زندگی من و وجود من در راه عبادت توست مرا زنده نگاه دار. پس دارائی (از جمله بینایی و شنوائی) در هر شرایطی امر مطلوبی نیست و تنها در شرایطی مطلوب است که در مسیر حق از آن استفاده شود. پس به صرف اینکه چیزی آدمی را کر و کور کند، نباید آن را نامطلوب انگاشت. برای مثال اگر دینداری در يک مرحله چشم و گوش انسان را نسبت به گناهان و آمال و آرزوها و وسوسه‌هاي شيطاني کر و کور ‌کند، چیز بدی نیست. اگر در نهایت حب فی الله انسان به مرحله فناء في الله که آخرین مرحله از مراحل عرفان است، برسد چشم و گوش او دیگر هیچ چیز غیر از خدا نمی بیند. بی شک این کری و کوری عين شنوایی و بينائي است.

2. قبل از جمع منطقی دو گزاره باید دید آيا آن دو گزاره منطقا قابل جمع هستند؟ کاري که در استدلال بالا انجام شد اين بود که با استفاده از اين که "دين = حب و بغض" آمديم و به جاي "حب و بغض" در جمله "حب و بغض کر و کور مي کند."، معادلش (دين) را قرار داديم و نتيجه گرفتيم که "دين کر و کور مي‌کند." اما آيا اين سبک استدلال همواره صحيح است؟ با يک مثال ساده مي‌توان به خطائی كه در اين زمينه در کمين نشسته است، اشاره کرد.

سعادت غايت زندگي انسان است.

غايت زندگي انسان مرگ است.

پس: سعادت انسان در مردن اوست.

به بيان ديگر:

۱. سعادت = غايت زندگي

۲. غايت زندگي = مرگ

در نتيجه

۳. سعادت = مرگ

دو جمله اول را درست و جمله سوم که در ظاهر نتیجه منطقی دو جمله اول است را نادرست می دانیم. چرا؟ چه خطايي در اين استدلال وجود دارد؟ خطاي استدلال در اينجاست که غايت در جمله اول به معناي هدف و در جمله دوم به معناي آخرين رويداد است. به چنين مغالطه‌اي، مغالطه اشتراک لفظي مي‌گويند كه در آن مدعي در مقدمات استدلال از واژه‌هاي مشابهي استفاده مي‌كند كه معاني متفاوتي دارند. بر اين اساس بايد مراقب بود که وقتي داريم دو روايت مورد بحث را به هم جمع مي‌كنيم ”حب و بغض“ در اين دو روايت به يک معنا باشند.

3. اما ظاهرا حب و بغض در دو حدیث مورد بحث اشتراک لفظی ندارند و هر دو ناظر به نوعی گرایش قلبی به چیزی است. اما یک نکته دیگر را هم باید در اینجا مورد توجه قرار داد. ”حب و بغض“ مراتب مختلف و هر مرتبه ای خواص ویژه خود را دارد و نمی توان آثار یک مرحله را از مرحله دیگر انتظار داشت یا به آن تعمیم داد. نشانه يك مرتبه از دوستي، اظهار زباني است. در مراحل بعدي محب كارهايي مطابق ميل محبوب انجام مي‌دهد. ابتدا در ظاهر خود را مطابق ميل محبوب درمي‌آورد و در مراحل بعدي در باطن هم مطابق با محبوب مي‌شود. در مرحله‌اي از مال خود در راه رسيدن به محبوب مي‌گذرد و در مراحل بعدي از جان و ناموس خود نيز در اين مسير گذشته و به مقام فناي در محبوب مي‌رسد. تمامی این مراحل مصداقی از دوست داشتن است.

4. در مواجهه با حدیث "حب الشی یعمی و یصم" از خود پرسیده ایم که آیا هر دوست داشتنی آدمی را کر و کور می کند؟ به گمان بنده تنها دوست داشتن بیش از اندازه یک چیز است که آدمی را کر و کور می کند. سوال دیگر آنکه دوست داشتن یک چیز آدمی را نسبت به چه چیزی کر و کور می کند؟ یقینا دوست داشتن یک چیز آدمی را به طور کامل کر و کور نمی کند. یک فرد عاشق یقینا خوبی های محبوب را با لحاظ تمام جزئیاتش می بیند. پس از این حیث دوست داشتن بیش از اندازه چیزی فرد را نسبت به یکسری مسائل بیناتر کرده و اگر صحبت از کوری است، کوری نسبت به بدی های محبوب و خوبی های دیگر امور است. بی شک این درجه از دوست داشتن امر مذمومی است. در اینجا می توان از این قاعده یاد کرد که "هر چیزی که از حد خود تجاوز کرد اثر معکوس خواهد داشت". اکسیژن برای حیات لازم است، اما اگر همین اکسیژن را بیش از اندازه مصرف کردیم(برای مثال از اکسیژن خالص استفاده کردیم) بی شک خواهیم مرد.

5. حال که معنای دوست داشتن را در جمله اول به درستی درک کردیم می گوییم آری اگر این درجه از دوست داشتن در مورد دین هم تحقق یابد، آدمی را نسبت به خوبی های دیگر امور کر و کور کند و این درجه از دوست داشتن دین و امور دینی مذموم است. چرا که مطابق دیدگاه کلامی شیعه ما به حسن و قبح ذاتی امور معتقدیم و معارف دینی از ما خواسته است که هر کجا که امر خوبی را یافتیم، آن را دریابیم(برای مثال حکمت را دریابید حتی اگر نزد کافر باشد). حال اگر دوست داشتن افراطی یک امر دینی(حتی اهل بیت) باعث شد که ما خوبی امور دیگر را عقل باید آنها را تشخیص دهد، نادیده بگیریم، به معنی آن است که محبت آن امر دینی چشم و گوش عقل ما را کر و کور کرده است.

۶.اما "حب و بغض" در حديث ديگر كه دين را عين حب و بغض (همان تولي و تبري) مي‌داند به چه معناست؟ به گمان بنده در اين حديث دين يعني دوست داشتن حقيقت، حتي اگر نزد دشمن باشد(حکمت را دريابيد، حتي اگر نزد کافر باشد) و کينه داشتن نسبت به عقيده باطل (حتي اگر عقيده خودمان باشد). دين يعني دوست داشتن خوبي‌ها (كه مطابق و لكن البر من آمن بالله و ...يعني دوست داشتن خوبان) و دشمن بودن با بدي‌ها و بدان است و البته دوست داشتنی که مقدمه حرکت شود. دوست داشتن محقق نمی شود مگر اینکه متناسب با مرتبه خود اثری در زندگی من داشته باشد.

۷.آيا اين دوستي‌ها و دشمني‌ها آدمي را کر و کور مي‌کند؟ به گمان بنده خير. علاوه بر بحث قبلی که اشاره شد تنها حب خارج از حد است که کر و کور می کند، از جهت دیگر هم می توان گفت که حب امور دینی آدمی را نه تنها کر و کور نمی کند که بینا و شنواتر هم می کند. توضیح آنکه اگر کسي حقيقت، خوبي و خوبان را واقعا دوست داشت، اين دوستي در قلب، گفتار و کردار او اثر کرده و آن را در راستاي حقيقت، خوبي و خوبان جهت‌دار مي‌کند و زماني که انسان به اقتضاء باور صحيحش عمل کرد، به تصريح قران که ”من يتقي الله يجعل لکم مخرجا“ و ”من يتق الله يجعل لکم فرقانا“ و به تصريح روايتي که مي‌گويد "به آنچه مي‌دانيد عمل کنيد خداوند آنچه را نمي‌دانيد به شما خواهد آموخت." چشم و گوش شخص دیندار نسبت به حقايق عالم بيناتر و شنواتر مي‌ شود. حب خدا که نشانه‌اي از آن جدي گرفتن نوافل است مي‌تواند آدمي را به جايي برساند که مطابق حديث قدسي شخص ”با گوش خدا بشنود و با چشم خدا ببيند و ...“ و چه کسي شنواتر و بيناتر از خداوند وجود دارد؟ بر این مبنا می توان گفت دوست داشتن پس از معرفت نسبت به دین کامل و دينداري واقعي که همان دوست داشتن راستين خدا و پذيرش دستورات اوست، آدمي را شنواتر و بيناتر از يک انسان معمولي مي‌کند.

8. بر این مبنا حتی می توان گفت که چشم و گوش دیندار واقعی نسبت به گناهان و وسوسه‌هاي شياطين جني و انسي هم باز مي‌شود. اينکه ما جذب گناه و وسوسه‌هاي مختلف شيطان مي‌شويم، به خاطر بسته بودن چشم و گوشمان است. از آنجا كه چشم بصيرتمان باز نيست، در چاه مي‌افتيم. اگر چشم بصيرتمان باز بود و نکبت گناه و چهره کريه شيطان وسوسه‌گر را مي‌ديديم، هيچگاه به دنبال او نمي‌رفتيم. مطابق تحليلي كه ارائه شد، دوست داشتن واقعي خدا در هر مرتبه، به قدر آن مرتبه، چشم و گوش ما را نسبت به تمامي امور باز مي‌کند.

۹. نکته دیگری که باید توجه داشت، آن است که حد و حدود محبت خدا  و آثار حقیقی آن چیست؟ آیا شخص می تواند مدعی درجه ای از حب الله شود که دیگر هیچ چیزی غیر از خدا را نبیند و ادعاي اناالحقي کرده يا فرياد ليس في جبتي الا الله برآورد یا از وظايف اجتماعي _ ديني خود غافل شود و ...؟ معصومان که آنها را به عنوان الگوی خود اختیار کرده ایم حد و حدود را در این زمینه به ما نشان می دهند. حضرت علی(ع) آنچنان در عبادت غرق مي‌شود كه تير دردناك را از بدن ايشان خارج مي‌كنند و متوجه نمي‌شوند. اما همين فرد فاني در خداوند در حين نماز فقيري كه دارد دست خالي از مسجد پيامبر خارج مي‌شود را مي‌بيند و انگشترش را به او می دهد. غرق در محبوب است، اما نوازش يتيم و رسيدگي به فقرا و فعاليت كشاورزي، جنگ، قضا و خانواده و ... را هم از ياد نمي‌برد.

از امتحان که برگشتم، حوصله هیچ کاری نداشتم. به ذهنم رسید که بشینم و مباحثی که در جلسه خانوادگی طرح شد را به صورت منظم بنویسم. نتیجه آن چهار یادداشتی بود که از پانزدهم تیر تا الان در وبلاگ قرار داشت. بعد از مدتی به نظرم رسید که مطالب این چهار مبحث را می توان به صورت جداگانه و بهتری ارائه داد. این بود که در اولین گام پاسخ به سوال درباره معنای دو حدیث را نوشتم و بحث های بعدی را انشاء الله سر فرصت ارائه خواهم کرد.

سوال: درباره حب و بغض دو روایت زیر را داریم:

1.هل الدين الا الحب و البغض، آيا دين چيزي غير از حب و بغض است.

2. حب الشي يعمي و يصم، حب چيزي آدمي را کر و کور مي کند.

این دو روایت را چگونه باید معنا کرد؟ در نگاه اول ممکن است چنین به نظر برسد که جمع منطقی این دو روایت آن است که "دين کر و کور مي‌کند." چرا که در حديث اول داريم: "دين = حب و بغض" و در حديث دوم داريم: "حب و بغض کر و کور مي‌کند" جاي دو چيز مساوي را در اين دو جمله با هم عوض مي‌کنيم، مي‌شود "دين کر و کور مي‌کند." اما درک کلی ما از دین به ما می گوید که "دین کر و کور نمی کند." و اصولا "انسان ها دینی که کر و کور کند را نمی پسندند." این مشکل را چگونه می توان برطرف کرد؟