درآمدی بر رویکردهای غیر رئالیستی به علم دینی
درآمدی بر رویکردهای غیر رئالیستی به علم دینی
سید محمد تقی موحد ابطحی
بحث از تعارض میان گونه های مختلف معرفت بشری و چگونگی مواجهه با آن قدمی به اندازه تاریخ اندیشه بشری دارد، تعارض میان اسطوره و فلسفه، تعارض میان فلسفه و دین، تعارض میان فلسفه و عرفان، تعارض میان فلسفه و کلام و در نهایت تعارض میان علم(science) و دین که با توجه به روایت مشهور در تاریخ علم، جلوه نمادین آن از زمان مواجهه کلیسا با کپرنیک و گالیله در مسئله مرکزیت خورشید یا زمین آغاز شد و با جریان علم گرایی و پوزیتیویسم به اوج خود رسید. به منظور رفع این تعارض نیز ایده های گوناگونی پیشنهاد گردید. نفی معرفت بخش بودن یکی از دو طرف علم(نص گرایان) یا دین(علم گرایان)، ایده استقلال علم و دین در حوزه زبان و غایت، مکملیت علم و دین برخی از ایده های پیشنهادی برای رفع تعارض علم و دین به شمار می آیند. در این میان، یکی از ایده هایی که به منظور رفع تعارض علم و دین پیشنهاد گردید، ایده علم دینی است که قرائت های بسیار متنوعی از آن در جهان اسلام و مسیحیت مطرح شده است. وجه مشترک قرائت های ارائه شده از علم دینی آن است که باورهای دینی می توانند در فرایند تکوین و تحول علم دخالت کرده و علم جدیدی را به وجود آورند که از وجوه مختلف معرفت شناختی و کاربردی تعارضی با دین نداشته باشد.
قرائت های مختلف علم دینی را به گونه های مختلف می توان طبقه بندی کرد. برای مثال قرائت های حداقلی و حداکثری، قرائت هایی که تنها از امکان علم دینی دفاع می کنند و قرائت هایی که از تحقق علم دینی هم دفاع می کنند و ... بی شک توصیف قرائت های مختلف علم دینی ذیل هر یک از طبقه بندی های موجود، به برجسته سازی وجهی خاص از هر یک از قرائت ها خواهد انجامید. طبقه بندی دیگری که می توان از قرائت های مختلف علم دینی ارائه کرد مبتنی بر رویکرد رئالیستی یا غیر رئالیستی این قرائت هاست.
رئالیسم یکی از جذاب ترین بحثها در تاریخ فلسفه است که در حوزه های مختلف فلسفه معانی گوناگونی دارد. برای مثال رئالیسم هستی شناختی مدعی است که جهانی مستقل از ذهن شناسنده وجود دارد. جهان مورد بحث در این رویکرد می تواند شامل اشیاء(entities)، حوادث(event)، قوانین(laws)، حالات(states)، فرایندها(processes) یا ارزش ها(values) باشد. رئالیسم معرفت شناختی بر آن است که آدمی با جهانی عینی مواجه می شود و می تواند معرفتی نسبت به آن به دست آورد و مفاهیمی را پیش بکشد که تناظری با امور واقع داشته و گزاره هایی را بسازد که توصیفاتی راست از این جهان هستند. رئالیسم معناشناختی ناظر به رابطه زبان و عالم خارج بوده و مدعی است زبان توصیفی صدق و کذب بردار از عالم خارج است. رئالیسم روش شناختی در پاسخ واقع گرایانه به بهترین روش در نیل به معرفت است. منظور ما از رئالیسم در این مقاله رویکردی است که هدف علم را دست یافتن به معرفتی مطابق با واقع و به تعبیر دیگر کشف یا نزدیک شدن به واقعیت معرفی می کند و چنین هدفی را نیز دست یافتنی می داند.
بر این اساس می توان دیدگاه نصر، گلشنی، باقری، عابدی(از موافقان علم دینی) و سروش و ملکیان(از مخالفین علم دینی) را دیدگاه های رئالیستی درباره علم دینی و دیدگاه زیباکلام و فرهنگستان علوم اسلامی را دیدگاه های غیر رئالیستی در زمینه علم دینی معرفی کرد. در این مقاله تلاش می شود تا پس از معرفی اجمالی دیدگاه فرهنگستان علوم اسلامی درباره علم دینی، این دیدگاه از زاویه بحث رئالیسم علمی مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
