آینده پژوهی علم دینی در ایران

بحث درباره علم قدسی، علم دینی، علم بومی و ... به ایران پس از انقلاب محدود نمی­شود. این بحث در ادیان و فرهنگ­های مختلف بیش از چند دهه سابقه داشته و دارد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تلاش برای بازنگری در علوم انسانی موجود و یافتن موضع دینی و بومی در قبال آنها اهمیت مضاعفی در ایران یافت. به واسطه این اهمیت مراکز سیاست­گذاری، برنامه­ریزی، آموزشی و پژوهشی چندی در کشور شکل گرفت. متفکرانی با مبانی مختلف در موافقت یا مخالفت با این ایده نظریه­پردازی کرده­اند. اساتید حوزوی و دانشگاهی همچون سید منیرالدین حسینی(ره)، عبدالله جوادی آملی، علی عابدی شاهرودی، عبدالحسین خسروپناه، حسین سوزنچی، علی اکبر رشاد، حمید رضا حسنی، مهدی علیپور، سید حسین نصر، مهدی گلشنی، سعید زیباکلام، خسرو باقری، سید صادق حقیقت و ... به اشکال مختلف درباره ضرورت، امکان و چگونگی تولید علم دینی سخن گفته­اند. در مقابل اساتیدی همچون مصطفی ملکیان، عبدالکریم سروش، علی پایا، سید حسین سراج زاده و ... در امتناع یا نامطلوب بودن علم دینی بحث کرده­اند. که در این مقاله تلاش شده است طبقه­بندی­ای برای دیدگاه­های موافق علم دینی ارائه شود.

در این بین این سوال وجود دارد که عاقبت این بحث در ایران چه خواهد شد؟ آیا

1.      آنگونه که مخالفین علم دینی مدعی هستند، ایده تولید علم دینی در ایران شکست خواهد خورد، همانطور که علم مارکسیستی در شوروی دوره استالین، علم نازیستی در آلمان، علم هندی در هند، علم اسلامی در پاکستان و ... با شکست روبرو شد؟

2.      آنگونه که موافقین علم دینی مدعی هستند ایده­های مطرح شده در زمینه علم دینی در مواجهه با نقدهای نظری و واقعیت­های عینی اصلاح و تکمیل شده و در عرصه نظریه­ پردازی علمی و سیاست­گذاری و برنامه ریزی علمی در آینده ایفای نقش خواهد کرد؟ و در صورتی که ایده علم دینی در آینده تداوم یابد، کدام یک از نظریه­های موجود در این زمینه، سهم بیشتری از آینده علم دینی کشور را به خود اختصاص خواهند داد؟

سیاست­گذاران و برنامه­ریزان علمی کشور برای توفیق در عرصه سیاست­گذاری و برنامه­ریزی نیاز دارند پاسخی کارشناسانه برای این دو سوال داشته باشند. 

در این طرح تلاش می شود با تجزیه و تحلیل منابع، الگوها و عوامل تغییر یا ثبات، به تجسم آینده‌های ممکن، محتمل و مطلوب ‌پرداختته شود تا زمینه برای سیاست­گذاری و برنامه­ریزی تحقق آینده­های مطلوب فراهم آید و همچنین سیاستگذاری و برنامه­ریزی برای جلوگیری از تحقق آینده­های ممکن و محتمل اما نامطلوب فراهم آید.

در این طرح عواملی که می­توانند آینده یک نظریه را رقم زنند بررسی می شوند. برای مثال نظریه­ای غلبه خواهد یافت که

1.      از استحکام نظری بیشتری برخوردار باشد.

2.      ریشه در باورهای سنتی داشته باشد.

3.      سرمایه­گذاری دولتی بیشتری روی آن صورت گیرد.

4.      در جلب نظر اندیشمندان جوان موفق باشد.

5.      نسبت به حل مسائل عینی جامعه حساس باشد.

6.      ضمن حفظ مبانی خود از انعطاف لازم در عرصه نظری و عملی برخوردار باشد.

7.      قابلیت استفاده در علوم طبیعی، انسانی و بیش از آن قابلیت استفاده در عرصه سیاستگذاری و برنامه ریزی داشته باشد.

8.      هماهنگ با فلسفه تاریخ باشد.

تصور می شود:

1.      با توجه به تفاوت نظریه­های جدید در زمینه علم دینی، تفاوت ظرفیت­های نظری و عملی، نوع سوالات مطرح شده و اقدام­های  انجام شده در این زمینه، و ... نمی­توان آینده علم دینی در ایران را دست کم در چند دهه­ آینده محکوم به شکست دانست.

2.      با توجه به شواهد موجود، آینده علم دینی کشور بیش از همه تحت تاثیر نسخه­ اصلاح شده علم دینی سید منیرالدین حسینی(ره) خواهد بود.hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin;}

کتابهایی در موضوع علم و دین

ایرانی، احمد(1371)، برخورد علم و دین، لس آنجلس.

میرمنتهایی، مجید(1375)، پارادوکس علم و دین در اندیشه سید جمال الدین اسدآبادی، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.

علیزمانی، امیرعباس(1380)، تاملاتی درباب رابطه علم و دین در مغرب زمین، قم، موسسه انتشاراتی احیاگران.

مهاجر، جمال(1383)، تصویر کلی از دین، علم و عقل، تهران، احسان.

پول، مایکل(1936/1386)، درآمدی بر علم و دین، ترجمه سعید ناجی و همکاران، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

مهدوی نژاد، محمد حسین(1384) دین و دانش، بررسی انتقادی مسأله تعارض علم و دین، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)

یونسون، شل(1376) دین و علم، هماهنگی یا اختلاف، مقدمه­ای از دیدگاه تاریخ عقاید بر رابطه میان علم و دین در غرب، ترجمه محمد فضل هاشمی، سوئد، موسسه قلم اسلامی.

باربور، ایان جی(1391) دین و علم، ترجمه پیروز فطورچی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

سرفرازی، عباسعلی(1390)، رابطه علم و دین، تهران، انتشارات بعثت.

منصور نژاد، محمد(1385)، رابطه علم و دین، تاملی بر نظریه سمبلیک دیدن خلقت انسان، تهران، جوان پویا.

رضائی اصفهانی، محمد علی(1379)، رابطه علم و دین در غرب، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.

خسروپناه، عبدالحسین(1390)، رویکرد استاد مطهری به علم و دین، قم، دفتر نشر معارف.

اکبریان، رضا(1381)، سازگاری یا ناسازگاری علم  ودین، تهران، موسسه توسعه دانش و پژوهش ایران.

... (1384) علم، دین و معنویت، تهران، موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.

علیزمانی، امیرعباس(1383)، علم، عقلانیت و دین، قم، دانشگاه قم.

استینزبی، درک(1386)، علم، عقل و دین، ترجمه علی حقی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

باربور، ایان­ جی (1362)، علم و دین، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.

دیکسون، تامس ام(1390)، علم و دین، ترجمه محمد دهقانی، تهران، انتشارات ماهی.

زینلی، روح الله(1389)، علم و دین، مشهد، بنیاد پژوهش­های اسلامی.

هات، جان اف(1382)، علم و دین، از تعارض تا گفتگو، ترجمه بتول نجفی، قم، کتاب طه.

جعفری تبریزی، محمد تقی(1387)، علم و دین در حیات معقول، تهران، موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.

گلشنی، مهدی(1379)، علم و دین و معنویت در آستانه قرن بیست و یکم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

مظفراقبال، تدپیترز، سید نعمان الحق، فلسفه علم و دین در اسلام و مسیحیت، ترجمه جواد قاسمی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1391

هایزنبرگ، ورنر(1363)، گفتگوهای مقدماتی درباره رابطه علم و دین، ترجمه حسین نجفی زاده، تهران، نشر نقره.

دوستدار، آرامش(1381) ملاحظات فلسفی در دین و علم (بینش دینی و دید علمی)، پاریس، خاوران.

فرامرز قراملکی، احد(1373)، موضع علم و دین در خلقت انسان، تهران، آرایه.

هوتون، جان تئودور(1378)، در جستجوی خدا، آیا علم می­تواند در شناخت خدا به ما کمک کند؟ ترجمه بتول نجفی، مشهد آستان قدس رضوی.