تراوشهای فکری

به نظر آیه الله جوادی آملی:
فرضيه داروين كه به عنوان معركه‏اي براي تعاند علم و دين تلقي شده است، از چند جهت فاقد شرايط حجّيت است:
1. این فرضیه هنوز از حد فرضيه فراتر نيامده و به عنوان يك نظريه قطعي نقد ناپذير ظهور نكرده است.
2. دلیل عدم قطعیت این فرضیه آن است كه عدّه‏اي از صاحب‏نظران درباره اعتبار آن ترديد کرده اند. (سروش هدايت، جلد4، صفحه 35)
دلایل آیه الله جوادی آملی بر عدم حجیت فرضیه تکامل از جهاتی قابل نقد است:
الف) آیا فرضیه داروین آن طور که آیه الله جوادی آملی تصور کرده اند، هنوز در حد یک فرضیه اولیه است یا فرضیه ای تقویت شده و احتمالی تایید شده است؟
1. فرضیه داروین در طول 150 سالی که از عمر آن می گذرد، توسعه بسیاری پیدا کرده است.
2. برای مثال: در زمان داروين، حلقه های گمشده بسياری در ميان شواهد فسيلی وجود داشت. از آن هنگام تا كنون فسيل های بسيار زيادی در مورد فرگشت مهره داران پيدا شده است. رده مشخصی از فسيلها بين سم داران و والها، خزندگان و پستانداران، دايناسورها و پرندگان، ميمونها و انسانها يافت شده است. این شواهد حدس اولیه داروین را تقویت کرده اند.
3. زیست شناسی ملکولی شواهد بسیاری در تایید فرضیه داروین فراهم آورده است.
4. با توجه به تحقیقات بسیاری که در زمینه فرگشت انجام شده و می شود و مقالات بسیاری که در این زمینه نوشته شده و می شود، هنوز ادله ای قابل توجه جهت ابطال فرگشت ارائه نشده است.

ب) فرگشت تا چه اندازه مورد قبول دانشمندان است؟
آیا صرف این که عده ای از صاحب نظران نظریه ای را قبول نداشته باشند، دلیل بر عدم قطعیت آن است؟
آیا برای عدم قطعیت یک نظریه، لازم نیست جمع قابل توجهی از صاحب نظران آن را قبول نداشته باشند؟
چه درصدی از صاحب نظران حوزه زیست شناسی فرگشت را قبول ندارند؟
1. بر اساس نتایج نظر سنجی گالوپ در سال 1991، همچنین نظر سنجی موسسه¬های رابینسون در سال 1995 و ویتام در سال 1997، تنها 5 درصد دانشمندان آمریکایی، خلقت گرا هستند.
2. بر اساس نظرسنجی رابینسون در 1995، از بین 48000 هزار متخصص مرتبط با منشاء حیات، فقط 700 نفر خلقتگرایی را معتبر میدانند (حدود 1.5 درصد).
3. این آمار متعلق به آمریکاست که در آن تعداد خلقتگرایان از سایر کشورهای توسعه یافته بیشتر است.
4. در سال 1986 لیستی از 72 برنده جایزه نوبل، 17 آکادمی علمی ایالتی و 7 آکادمی علمی دیگر تصریح کرده اند که خلقت گرایی علمی نیست.

راه¬کار پیشنهادی آیه الله جوادی آملی با فرض قبول فرگشت
به عقیده آیه الله جوادی آملی بر فرض ثبوت فرگشت:
1. این فرضیه به توحيد و نيازمندي مخلوق به خالق آسيبي نمي‏رساند.
2. ليكن این فرضیه با ظهور آيات فراواني معارض است كه آفرينش انسان اوّلي را كه انسان كنوني كره زمين نسل اوست، از خاك می داند.
3. راه علاجِ این تعارض مزعوم به نحو تقييد، تخصيص، حمل بر مجاز، تأويل و مانند آن باز است(همان).
در صورتی که بخواهیم راه تقیید و تخصیص را پیش گیریم، می توانیم بگوییم انسانها از طریق فرگشت پدید آمده اند (حدس تقویت شده تجربی) ولی انسانی هم به نام حضرت آدم(ع) با اراده الهی به صورت مستقیم از خاک و آب خلق شده است.
در صورتی که راه مجاز و تاویل را پیش بگیریم، می توانیم دست از ظاهر آیات برداشته و آنها را بیان مجازی قلمداد کنیم. برای مثال هدف از بیان آیات مربوطه این نبوده که مستقیما از خاک و آب آفریده و...
دیدگاه اتخاذ شده توسط آیه الله جوادی آملی
اما در نهایت آیه الله جوادی آملی حاضر نمی شوند راه کار دوم را در پیش گیرند و کماکان بر ظاهر آیات قرآن دال بر خلقت اولیه انسان تاکید می کنند. دلیل ایشان چنین است.
چون ممكن است قطعِ كنوني زيست‏شناسان، همانند برخي قطع‏هاي ديگر آنان (نه همه قطع‏ها) دستخوش تحوّل گردد، فعلاً علم به متن ديني به اهل آن واگذار مي‏شود، تا نظر نهايي معلوم و اعلام شود(همان).
ایشان در جایی دیگر عوامل گرایش به فرگشت را چنین بیان می کنند:
1. خلط مسائل رياضى و تجربى
2. اشتباه حصر عقلى با حصر ناقص استقرايى
3. اختلاط امتناع عادى با استحاله عقلى
4. مرعوب شدن روانى در برابر پيشرفت دانش تجربى
و علل و عوامل ديگرى كه متراكم شده¬اند، موجب جمودى و ركود درباره تحول انواع شده است(تفسیر تسنیم جلد سوم ص: 511 – 514)
اما باید توجه داشت کسانی که به نظریه فرگشت عقیده پیدا کرده اند پذیرفته اند که:
1. دست یابی به یقین منطقی تنها در علمی همچون ریاضی امکان پذیر است.
2. در علوم تجربی دست یابی به یقین منطقی محال یا کبریت احمر است.
3. دلیل عقلی دال بر ضرورت فرگشت وجود ندارد.
4. فرگشت فرضیه ای برگرفته از استقراء ناقص نیست.
5. فرگشت فرضیه ای تقویت شده و به تعبیر دیگر بهترین فرضیه برای تبیین پدیده های خاص زیستی بشمار می آید.
6. هنوز شواهد تجربی ناقض فرگشت به قدر کافی پیدا نشده است که این حوزه از دانش را به تعبیر کوهن، به مرحله علم انقلابی وارد کند.
7. امکان ارائه فرضیه ای دیگر که بتواند بهتر از فرگشت پدیده های خاص زیستی را تبیین کند، وجود دارد.
8. تا زمانی که فرضیه ای که قادر باشد پدیده های خاص دینی را بهتر از فرضیه فرگشت تبیین کند، پذیرش فرگشت توجیه عقلائی دارد.
بر این اساس نمی توان با بیان آیه الله جوادی آملی همراهی کرد و پذیرش فرگشت را جمود و رکود در علم قلمداد کرده و آن را نتیجه مرعوب شدن در قبال علوم تجربی و ضعف در شیوه استدلالی صاحب نظران این حوزه دانست.