تراوشهای فکری

ص  313 - 314: برخی پنداشته اند که حس حداقل می تواند به عنوان میزان، بطلان فرضیه ها و تئوریهای ذهنی را آشکار نماید. این گروه توجه ندارند که تئوری ابطال فرضیه ها به وسیله حس فرضیه باطلی است، زیرا حس هرگز قادر بر ابطال فرضیه نیست، زیرا حس تنها می تواند احساس خود را بیان کند، اما بطلان آنچه قبلا در ذهن ساخته شده، یا از راه احساسهای سابق به دست آمده تنها با استفاده از دو قانون عقلی است که با حس و تجربه به دست نمی آید: قانون اول، امتناع اجتماع وجود و عدم است و قانون دوم، مطلبی است که علم منطق با استفاده از قانون اول آن را می سازد و آن این که موجبه جزئیه نقیض سالبه کلیه و نیز سالبه جزئیه نقیض موجبه کلیه است. نه قانون اول و نه قانون اخیر هیچ یک از طریق حس به دست نمی آید، در حالی که ابطال هر فرضیه و قانون به وسیله امور محسوس متکی بر این دو است.
ظاهرا بیان آیت الله جوادی آملی در این بخش ناظر به تئوری ابطال گرایی پوپر است. اما بر خلاف تصور ایشان پوپر هیچ گاه نگفته است که حس به تنهایی فرضیه های ما را ابطال می کند. اتفاقا پوپر بحث خود را از منطق آغاز می کند و به عدم تناسب اثبات و ابطال اشاره می کند، به این معنا که اگر هزاران قضیه مستند به حس نتوانند یک فرضیه (که به صورت قضیه کلی بیان شده است) را اثبات کنند، اما به استناد قانون رفع تالی در منطق، یک قضیه مشاهدتی می تواند یک فرضیه را ابطال کند.
اگر فرضیه الف درست باشد، آنگاه باید قضیه مشاهدتی ب را داشته باشیم، به عبارت دیگر ب نتیجه منطقی فرضیه الف است.
اما در تجربه و آزمون خلاف ب مشاهده شد.
در این صورت منطقا می توان نتیجه گرفت که فرضیه الف درست نبوده است.
اما ابطال فرضیه های علمی از طریق شواهد تجربی به این سادگی هم انجام نمی گیرد و در این جا با دو مشکل عمده روبرو هستیم:
گرانبار بودن مشاهدات از نظریه ها، به این معنا که ما مشاهده خام و عاری از نظریه نداریم.
تز دوئم کواین، که مدعی است فرضیه های علمی به تنهایی به بوته آزمون نمی روند، بلکه با مجموعه ای از فرضیه های کمکی و شرایط اولیه در معرض آزمون قرار می گیرند و اگر شواهد تجربی با نتیجه منطقی این مجموعه از فرضیات تعارض داشت، منطق تنها می تواند بگوید که دست کم یکی از این مجموعه فرضیات نادرست بوده است، اما این که کدام یک نادرستند نه از عهده منطق بر می آید نه از عهده تجربه و در نتیجه به طرق مختلف می توان مجموعه فرضیه ها را از ابطال نجات داد.