تراوشهای فکری

سید محمد تقی موحد ابطحی

روحش شاد و خصلت های نیکویش همیشه زنده باد.

از غیبت درباره دیگران نفرت داشت و چنانچه ناخواسته چیزی از کسی می شنید پس از اولین دیدار از او حلالیت می طلبید. شاد بود و شادی اعضاء خانواده را در کنارش دوست داشت. بی آنکه سواد خواندن و نوشتن داشته باشد برخی از سوره های قران را با مرور آیات می خواند. خلاصه آنکه وجودش در خانواده های ما گرما بخش بود. ولی او نیز از میان ما رفت.

برای تهیه یادنامه مادر بزرگ مهربانمان از من خواسته شد که مسئولیت جمع آوری احادیث مرتبط با والدین را بر عهده گیرم.

امیر المؤمنین علی(ع): بر الوالدین اکبر فریضة. بزرگترین و مهمترین تکلیف الهی نیکی به پدر و مادر است.(میزان الحکمة، ج 10، ص 709.)

امام صادق(ع): افضل الاعمال الصلاة لوقتها، و بر الوالدین و الجهاد فی سبیل الله. برترین کارها عبارتست از: 1 - نماز در وقت 2 - نیکی به پدر و مادر 3 - جهاد در راه خدا. (بحار الانوار، ج 74، ص 85)

مردی خدمت پیامبر اکرم(ص) آمد و گفت: پدر و مادر پیری دارم که به خاطر انس با من مایل نیستند به جهاد بروم، رسول خدا(ص) فرمود: فقر مع والدیک فوالذی نفسی بیده لانسهما بک یوما و لیلة خیر من جهاد سنة. پیش پدر و مادرت بمان، قسم به آنکه جانم در دست اوست انس یکروز آنان با تو از جهاد یکسال بهتر است. (بحار الانوار، ج 74، ص 52)

ابن مسعود می‏گوید: از پیامبر گرامی(ص) سؤال کردم محبوبترین کار پیش خدا کدام است؟ حضرت پاسخ دادند: الصلاة لوقتها. پرسیدم بعد از آن چه؟ فرمودند: بر الوالدین. سوال کردم بعد از آن چه؟ فرمودند: الجهاد فی سبیل الله(بحار الانوار، ج 74، ص 70)

رسول الله(ص) فرمودند: ما ولد بار نظر الی ابویه برحمة الا کان له بکل نظرة حجة مبرورة. هر فرزند نیکو کاری که با مهربانی به پدر و مادرش نگاه کند در مقابل هر نگاه، ثواب یک حج کامل مقبول باو داده می‏شود، از ایشان سؤال کردند، حتی اگر روزی صد مرتبه به آنها نگاه کند؟ پیامبر در جواب  فرمودند: نعم، الله اکبر و اطیب. آری خداوند بزرگتر و پاکتر است.(بحار الانوار، ج 74، ص 73)

امام رضا(ع): ان الله عز و جل امر بثلاثة مقرون بها ثلاثة اخری: امر بالصلاة و الزکاة، فمن صلی و لم یزک لم تقبل منه صلاته و امر بالشکر له و للوالدین، فمن لم یشکر والدیه لم یشکر الله، و امر باتقاء الله و صلة الرحم، فمن لم یصل رحمه لم یتق الله عز و جل. خداوند متعال فرمان داده سه چیز همراه سه چیز دیگر انجام گیرد:

1 - به نماز همراه زکات فرمان داده است، پس کسی که نماز بخواند و زکات نپردازد نمازش نیز پذیرفته نمی‏شود.

2 - به سپاسگزاری از خودش و پدر و مادر فرمان داده است، پس کسی که از پدر و مادرش سپاسگزاری نکند، خدا را شکر نکرده است.

3 - به تقوای الهی فرمان داده و به صله رحم، پس کسی که صله رحم انجام ندهد تقوای الهی را هم بجا نیاورده است.(بحار الانوار، جلد 74، ص 77)

امام صادق(ع): بر الوالدین من حسن معرفة العبد بالله اذ لا عبادة اسرع بلوغا بصاحبها الی رضی الله من حرمة الوالدین المسلمین لوجه الله تعالی. نیکی به پدر و مادر نشانه شناخت‏شایسته بنده خداست. زیرا هیچ عبادتی زودتر از رعایت‏حرمت پدر و مادر مسلمان به خاطر خدا انسان را به رضایت‏خدا نمی‏رساند. (بحار الانوار، ج 74، ص 77)

رسول خدا (ص): من اصبح مطیعا لله فی الوالدین اصبح له بابان مفتوحان من الجنة و ان کان واحدا فواحدا. کسی که دستور الهی را در مورد پدر و مادر اطاعت کند، دو درب از بهشت‏برویش باز خواهد شد، اگر فرمان خدا را در مورد یکی از آنها انجام دهد یک درب گشوده می‏شود. (کنز العمال، ج 16، ص 467)

رسول خدا(ص): العبد المطیع لوالدیه و لربه فی اعلی علیین. بنده‏ای که مطیع پدر و مادر و پروردگارش باشد، روز قیامت در بالاترین جایگاه است(کنز العمال، ج 16، ص 467)

پیامبر اسلام(ص): من حج عن والدیه او قضی عنهما مغرما بعثه الله یوم القیامة مع الابرار. کسی که به نیت پدر و مادرش حج انجام دهد یا بدهکاری آنها را بپردازد خداوند او را در روز قیامت‏با نیکان بر می‏انگیزد(کنز العمال، ج 16، ص 468)

پیامبر اکرم(ص): من ارضی والدیه فقد ارضی الله و من اسخط والدیه فقد اسخط الله آنکه پدر و مادرش را خشنود کند، خدا را خشنود کرده و کسی که پدر و مادر خود را به خشم آورد، خدا را به خشم آورده است(کنز العمال، ج 16، ص 470)

امام صادق(ع): بینا موسی بن عمران یناجی ربه عز و جل اذ رای رجلا تحت عرش الله عز و جل فقال: یا رب من هذا الذی قد اظله عرشک؟ فقال: هذا کان بارا بوالدیه، و لم یمش بالنمیمة.

هنگامی که حضرت موسی(ع) مشغول مناجات با پروردگارش بود، مردی را دید که در زیر سایه عرش الهی در ناز و نعمت است، عرض کرد: خدایا این کیست که عرش تو بر او سایه افکنده است؟

خداوند متعال فرمود: او نسبت‏به پدر و مادرش نیکوکار بود و هرگز سخن چینی نمی‏کرد(بحار الانوار، ج 74، ص 65)

پیامبر اکرم(ص): سر سنتین بر والدیک، سر سنة صل رحمک. دو سال راه برو به پدر و مادرت نیکی کن، یکسال راه برو و صله رحم انجام بده، (یعنی اگر پدر و مادرت در فاصله دوری هستند که دو سال باید راه بروی تا به آنها برسی و نیکی کنی ارزش دارد)(بحار الانوار، ج 74، ص 83)

پیامبر اسلام(ص): من احب ان یمد له فی عمره و ان یزاد فی رزقه فلیبر والدیه و لیصل رحمه. کسی که دوست دارد عمرش طولانی و روزیش زیاد شود، نسبت‏به پدر و مادرش نیکی کند و صله رحم بجای آورد(کنز العمال، ج 16، ص 475)

حنان بن سدیر می‏گوید: در حضور امام صادق(ع) بودیم که میسر هم در میان ما بود، از رابطه خویشاوندی سخن به میان آمد، امام صادق(ع) فرمودند:

یا میسر قد حضر اجلک غیر مرة و لا مرتین، کل ذلک یؤخر الله اجلک، لصلتک قرابتک، و ان کنت ترید ان یزاد فی عمرک فبر شیخیک یعنی ابویک. ای میسر چند بار اجل و مرگ تو فرا رسیده و هر بار خداوند آن را به خاطر صله رحم با خویشاوندانت تاخیر انداخته است، اگر می‏خواهی خداوند عمر تو را زیاد کند به پدر و مادرت نیکی کن(بحار الانوار، ج 74، ص 84)

امام صادق(ع) فرمودند: مردی خدمت پیامبر(ص) آمد و گفت: ای رسول خدا به چه کسی نیکی کنم؟ فرمودند: به مادرت، عرض کرد، بعد از او به چه کسی؟ حضرت باز پاسخ دادند: به مادرت، گفت: سپس به چه کسی؟ فرمودند: به مادرت، آن شخص برای چهارمین بار سؤال خود را تکرار کرد و حضرت در این بار فرمودند: به پدرت(بحار الانوار، ج 74، ص 49)

پیامبر اسلام(ص): بروا اباءکم یبرکم ابناءکم، عفوا عن نساء الناس تعف نسائکم. به پدرانتان نیکی کنید تا فرزندانتان به شما نیکی کنند، از زنان مردم چشم‏پوشی کنید تا دیگران نسبت‏به زنهای شما چشم‏پوشی کنند(کنز العمال، ج 16، ص 466)

امام کاظم(ع) از پیامبر نقل می کنند که: حق پدر بر فرزند آن است که او را با نام صدا نکند، در راه رفتن از او جلو نیفتند، قبل از او ننشیند و کاری انجام ندهد که مردم پدرش را فحش بدهند(بحار الانوار، ج 74، ص 45)

پیامبر خدا(ص): نظر الولد الی والدیه حبا لهما عبادة. نگاه محبت‏آمیز فرزند به پدر و مادرش عبادت است(بحار الانوار، ج 74، ص 80)

از امام صادق(ع) درباره آیه «و بالوالدین احسانا» پرسیدند حضرت در پاسخ فرمودند: الاحسان ان تحسن صحبتهما و لا تکلفهما ان یسالاک شیئا هما یحتاجان الیه. احسان به پدر و مادر اینست که رفتارت را با آنها نیکو کنی و مجبورشان نکنی تا چیزی که نیاز دارند از تو بخواهند. «یعنی قبل از درخواست آنان‏» نیازشان را برطرف کنی‏»(بحار الانوار، ج 74، ص 79)

امام صادق(ع) فرمودند: لا تملا عینیک من النظر الیهما الا برحمة و رقة، و لا ترفع صوتک فوق اصواتهما، و لا یدیک فوق ایدیهما و لا تتقدم قدامهما.چشمهایت را جز از روی دلسوزی و مهربانی با پدر و مادر خیره مکن و صدایت را بلندتر از صدای آنها نکن دستهایت را بالای دستهای آنها مبر، و جلوتر از آنان راه مرو(بحار الانوار، ج 74، ص 79)

امام صادق(ع) فرمودند: ما یمنع الرجل منکم ان یبر والدیه حیین او میتین، یصلی عنهما و یتصدق عنهما و یحج عنهما و له مثل ذلک، فیزیده الله(عز و جل) ببره و صلاته خیراً کثیراً. چه چیز مانع شخص می‏شود وقتی که پدر و مادرش زنده یا مرده‏اند به آنها نیکی کند، باین صورت که به نیت آنها نماز بخواند، صدقه بدهد، حج‏بجا بیاورد و روزه بگیرد، زیرا اگر چنین کند ثواب آنها به پدر و مادر می‏رسد و به خود شخص هم همانقدر ثواب داده می‏شود، به علاوه خداوند متعال به واسطه کارهای نیک و نماز او خیر زیادی به او عطا می‏کند(بحار الانوار، ج 74، ص 46)

امام باقر(ع) فرمودند: ثلاث لم یجعل الله (عز و جل) لاحد فیهن رخصة اداء الامانة الی البر و الفاجر و الوفاء بالعهد للبر و الفاجر و بر الوالدین برین کانا او فاجرین.در سه چیز خداوند متعال به احدی اجازه ترک آنها را نداده است: ادای امانت‏به مرد نیکوکار و فاسق، وفای به عهد و پیمان نسبت‏به نیکوکار و فاسق، نیکی به پدر و مادر، نیکو کار باشند یا فاسق و لا ابالی(بحار الانوار، ج 74، ص 56)

حضرت رضا(ع): بر الوالدین واجب، و ان کانا مشرکین و لا طاعة لهما فی معصیة الخالق. نیکی به پدر و مادر واجب و لازم است اگرچه مشرک و کافر باشند، ولی در معصیت‏خدا نباید اطاعتشان کرد(بحار الانوار، ج 74، ص 72)

رسول خدا(ص) فرمودند: من زار قبر والدیه او احدهما فی کل جمعة مرة غفر الله له و کتب برا . کسی که قبر پدر و مادر یا یکی از آندو را در هر جمعه یکبار زیارت کند خداوند او را می‏بخشد و او را نیکوکار می‏نویسد(کنز العمال، ج 16، ص 468)

امام رضا(ع) به نقل از رسول خدا(ص) فرمودند: کن بارا و اقتصر علی الجنة و ان کنت عاقا فاقتصر علی النار. نسبت‏به پدر و مادر نیکوکار باش تا پاداش تو بهشت‏باشد ولی اگر عاق آنها شوی جهنمی خواهی بود(اصول کافی، ج 2، ص 348)

امام صادق(ع) فرمودند: لو علم الله شیئا ادنی من اف لنهی عنه، و هو من ادنی العقوق و من العقوق ان ینظر الرجل الی والدیه فیحد النظر الیهما. اگر خداوند چیزی کمتر از اف (اوه) گفتن سراغ داشت از آن نهی می‏کرد: و اف گفتن از کمترین مراتب عاق شدن است. نوعی از عاق شدن اینست که انسان به پدر و مادرش تیز نگاه کند. (خیره شود)(اصول کافی، ج 4، ص 50)

امام صادق(ع) فرمودند: من نظر الی ابویه نظر ماقت، و هما ظالمان له، لم یقبل الله له صلاة. کسی که از روی نفرت به پدر و مادرش که باو ستم کرده‏اند نگاه کند، نمازش در درگاه الهی پذیرفته نمی‏شود(اصول کافی، ج 4، ص 50)

امیرمومنان علی(ع) فرمودند: من احزن والدیه فقد عقهما. کسی که پدر و مادر خویش را غمگین سازد عاق والدین شده است. (حق آنها را رعایت نکرده است.)(بحار الانوار، ج 74، ص 64)

امام صادق(ع) فرمودند: پدرم مردی را دید که پسرش همراهش راه می‏رفت و به بازوی پدر تکیه کرده بود، (وقتی این جریان را دید) تا زنده بود از روی ناراحتی و خشم با او صحبت نکرد. (بحار الانوار، ج 74، ص 64)

امام صادق(ع) فرمودند: ثلاثة من عازهم ذل: الوالد و السلطان و الغریم. هر کس با این سه نفر کشمکش کند خوار می‏گردد: پدر، سلطان حق و شخص بدهکار(بحار الانوار، ج 74، ص 71)

پیامبر خدا(ص) فرمودند: ایاکم و عقوق الوالدین، فان ریح الجنة توجد من مسیرة الف عام و لا یجدها عاق و لا قاطع رحم. از عاق والدین شدن بپرهیزید، زیرا با اینکه بوی بهشت از مسافت هزار سال به مشام می‏رسد، عاق والدین و کسی که قطع رحم کند آن بو را احساس نخواهد کرد. (یعنی بیش از هزار سال از بهشت فاصله دارد.) (بحار الانوار، ج 74، ص 62)

امام صادق(ع) فرمودند: لا یدخل الجنة العاق لوالدیه و المدمن الخمر و المنان بالفعال للخیر اذا عمله. عاق والدین و شرابخوار و انسان خیر منت‏گذار وارد بهشت نمی‏شوند.(بحار الانوار، ج 74، ص 74)

رسول خدا(ص) فرمودند: اربعة لا ینظر الله الیهم یوم القیامة، عاق و منان و مکذب بالقدر و مدمن خمر. در قیامت‏خدا به چهار گروه نظر رحمت نخواهد کرد: 1 - عاق والدین‏2 - منت‏گذار3 - منکر قضاء و قدر4 - شرابخوار. (بحار الانوار، ج 74، ص 71. )

پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمودند: ثلاثة من الذنوب تعجل عقوبتها و لا تؤخر الی الاخرة: عقوق الوالدین، و البغی علی الناس و کفر الاحسان. کیفر سه گناه به قیامت نمی‏ماند (یعنی در همین دنیا مجازات می‏شود.) عاق پدر و مادر، ظلم و تجاوز به مردم، ناسپاسی در مقابل احسان و نیکی(بحار الانوار، ج 74، ص 74. )

امام صادق(ع) فرمودند: الذنوب التی تظلم الهواء عقوق الوالدین. از گناهانی که هوا را تیره و تار می‏کند عاق والدین شدن است. (بحار الانوار، ج 74، ص 74. )

امام صادق(ع) فرمودند: عقوق الوالدین من الکبائر لان الله (عز و جل) جعل العاق عصیا شقیا. عاق پدر و مادر شدن از گناهان کبیره است، زیرا خداوند متعال عاق والدین را گناهکار شقی شمرده است. (بحار الانوار، ج 74، ص 74. )

امام صادق(ع) فرمودند: هنگام مرگ جوانی، پیامبر اکرم(ص) کنار بستر او حضور یافتند و به جوان فرمودند: بگو لا اله الا الله، فرمود: زبانش بند آمد، چندبار تکرار کرد ولی زبان او بند شد، پیامبر(ص) به زنی که کنار جوان بود فرمود: آیا این جوان مادر دارد؟ زن گفت: بله، من مادر او هستم، فرمود: آیا از او ناراضی هستی؟ زن گفت: بله شش سال است‏با او صحبت نکرده‏ام، فرمود: از او راضی شو، زن گفت: یا رسول الله بخاطر رضایت تو خدا از او راضی شود. (من از او راضی شدم) سپس پیامبر(ص) بجوان فرمود: بگو لا اله الا الله، جوان در این هنگام گفت: لا اله الا الله و پس از لحظاتی مرد(بحار الانوار، ج 74، ص 75)

رسول خدا(ص) فرمودند: یقال للعاق اعمل ما شئت فانی لا اغفر لک و یقال للبار اعمل ما شئت فانی ساغفر لک. به عاق والدین از (طرف خدا) گفته می‏شود: هر کاری می‏خواهی انجام بده دیگر تو را نمی‏بخشم و به نیکوکار (نسبت‏به پدر و مادر) هم گفته می‏شود: هر چه می‏خواهی انجام ده تو را می‏بخشم. (بحار الانوار، ج 74، ص 80. )

امام سجاد(ع) فرمودند: مردی خدمت رسول خدا(ص) رسید و گفت: ای رسول خدا، من هیچ کار زشتی نمانده که انجام نداده باشم، آیا می‏توانم توبه کنم؟ رسول خدا(ص) فرمود: آیا هیچیک از پدر و مادرت زنده هستند؟ گفت: بله، پدرم. حضرت فرمود: برو به او نیکی کن (تا آمرزیده شوی). وقتی او راه افتاد پیامبر(ص) فرمود: کاش مادرش زنده بود. (یعنی اگر او زنده بود و به او نیکی می‏کرد، زودتر آمرزیده می‏شد.) (بحار الانوار، ج 74، ص 82)

رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله): رِضَی اللهِ فِی رِضَی الوَالِدَیْنِ وَسَخَطُهُ فِی سَخَطِهِمَا. خشنودی خداوند در خشنودی والدین و خشم او در خشم آنان است. (مستدرک الوسائل، ج15، ص176(

أَلْعُقُوقُ یعَقِّبُ الْقِلَّةَ وَ یؤَدّى إِلَى الذِّلَّةِ. نارضایتى پدر و مادر، كمىِ روزى را به دنبال دارد و آدمى را به ذلّت می كشاند.

رسول خدا(ص): الجنه تحت اقدام الامهات. بهشت زیر پای مادران است(کنز العمال حدیث 45439)

پیامبر خدا(ص) در پاسخ به سوال از نیکی کردن به پدر و مادر بعد از فوت آنها فرمودند: دعا کردن برای آنها، آمرزش خواستن برای ایشان، اجرا کردن وصیت هایشان بعد از مرگ آنها، صله رحم با خویشان آنها و احترام گذاشتن به دوستان آنها نیکی کردن به پدر و مادر است پس از فوت آنها.

امام باقر(ع): یک وقت است که بنده در زمان حیات پدر و مادر خود نسبت به آنان نیکورفتار است، اما وقتی آنها می میرند نه بدهی آنان را می پردازد و نه برایشان طلب آمرزش می کند . در این صورت خدا او را نافرمان قلمداد می کند. یک وقت هم هست که بنده در زمان حیات پدر و مادر خود ناخلف و نافرمان است و به آنان نیکی نمی کند، اما وقتی مردند، بدهی های آنها را می پردازد و برای ایشان طلب آمرزش می کند، لذا خداوند او را نیکوکار می نویسد.

از امام صادق(ع) درباره آیه و به آن دو به شایستگی سخن بگو  پرسیدند و حضرت جواب دادند: اگر تو را کتک زدند بگو خدا شما را بیامرزد.

امام صادق(ع): هر که به پدر و مادر خود که به او ستم کرده اند کینه توزانه نگاه کند خداوند هیچ نمازی را از او نپذیرد.

امام هادی(ع): نافرمانی والدین تنگدستی در پی دارد و به ذلت می کشاند.

مردی به رسول خدا(ص) عرض کرد پدرم می خواهد مال مرا از آن خود کند حضرت فرمود تو و مال تو از آن پدرت هستید

پیامبر(ص) در پاسخ به سوال از حق پدر و مادر بر فرزندانشان فرمودند: آن دو بهشت و دوزخ تو هستند.