معمولا وقتی از «تاریخ» بحث می شود، صورت خاصی از آن که گزارش وقایع است به ذهن می آید. در زمینه تاریخ زندگی پیامبر (ص) یا آنچه اصطلاحا «سیره» نامیده می شود، کتاب ابن اسحاق با عنوان سیرة النبی، که اندکی بعد با ویرایش ابن هشام شهرت یافت، معروف ترین وقایع نامه در حوزه سیره نبوی است. البته تحلیل های اندکی در آن هست، و به علاوه، برخی از گزارش ها هم محل تأمل است. این روشی است که بعدها مسلمانان در گزارش وقایع دیگر دنبال کردند، اما این فقط یک شکل و البته شکل اصلی تاریخ نگاری اسلامی بود که می شود با عنوان وقایع نگاری از آن یاد کرد. نوعی وقایع نگاری که هدفش، واقع نمایی و پرده برداری از رخدادها و اتفاقات است. البته دانش جدید تاریخ به ما می گوید که هیچ گاه، وقایع نگاری، هر مقدار هم خالص باشد، خالی از تحلیل و نگاه و نگرش و زاویه ی دید نیست. نفس همان گزینش به معنای انتخاب نوعی نگاه است. به علاوه که وقتی یک «مسلمان» تاریخ پیامبر خودش را می نویسد، دست به نوعی انتخاب و تحلیل زده است. با این حال، و به رغم همه این مسائل، وقایع نگاری برای مسلمانان اهمیت زیادی یافت و در این باره عمر صرف کردند و آثار بسیار بزرگی خلق کردند؛ آثاری که بر اساس آنها و با رعایت موازین علمی، می توان چهره صدر اسلام را نشان داد.

در ادوار بعدی، و البته از همان اوائل، بسیاری از عالمان و فرهیختگان و نیز کسانی که امور تربیتی جامعه را از طریق منبر و خطابه و تدریس و تالیف در دست داشتند، از این وقایع نامه ها، برای تربیت دینی مسلمانان استفاده کرده و لازم بود تا قالب های متفاوتی از وقایع نگاری را برای گزارش به سبک خود انتخاب کنند. استفاده از قدرت ادبی و هنری با همه محدودیت هایی که در دنیای اسلام داشت، توانست قالب ها و ژانرهای تازه ای را تعریف کند.

انتخاب قالب داستانی که آن هم صورت های مختلفی دارد، یکی از قالب هایی است که از قدیم رایج بوده و برای مخاطبانی از طیف هایی که شمارشان هم از قضا بسیار فراوان بوده، و اینان بیشتر عامه مردم بودند، سخت کاربرد داشته است. این که بتوان وقایع تاریخی را در یک قالب داستانی بیان کرد، الزاماتی را از لحاظ فنی و هنری و علمی می طلبد که جای بیان تفصیلی آن در اینجا نیست. از این سبک، هم باید استفاده کرد، و هم سخت باید مراقب بود. روشن است که سبک داستانی، نیاز به ارائه جزئیاتی دارد که تاریخ آنها را برای ما گزارش نکرده، اما نویسنده می تواند با ذوق خود، نوعی فضا سازی مناسب برای این کار داشته باشد. بسیار روشن است که در آثاری از این دست، مهم جنبه های تربیتی آن از یک طرف، و پرهیز از افراط در استفاده از تخیل است، اما در حد معقول، استفاده از تخیل در این سبک، امری عادی و کار هنر است. این مخاطب است که باید توجه داشته باشد که با چه نوع متنی سروکار دارد. بسیار روشن است که جامعه، نیازمند این سبک است اما مهم رعایت موازین ادبی و هنری از یک سو، تحقیق در مسائل تاریخی تا حد ممکن از سوی دیگر و نیز حفظ شان و رحمت شخصیت های مقبول و بزرگ تاریخ دینی ماست.

اکنون با نمونه ای از این دست کارها سروکار داریم که با محوریت داستان زدگی حضرت خدیجه کبری، سلام الله علیها، چیزی بین تاریخ و حکایت و شاید در تعبیر امروزین، نوعی روایت است. بدست آمدن این متن، تنها با مطالعه ای گسترده در وقایع نامه های صدر اسلام و نیز زندگینامه ها مقدور بوده و در خلق این قبیل آثار، هر مقدار که آن مطالعات عمیق تر باشد، می توان انتظار اثر بهتری را داشت. طبیعی است که توانایی های ادبی و هنری نویسنده، در ریختن آن رویدادها در یک قالب روایی و داستانی، نقش بسیار مهمی دارد.

متن کتاب بانوی اول حکایت از آن دارد که نویسنده تمام کوشش خود را برای ایجاد ارتباط میان خود و این روایت برقرار کرده و به علاوه با عشق و دلدادگی آن را نوشته است. از امتیازات این نوشته آن است که به رغم آن که اثری روایی و داستانی است، منبع بسیاری از رویدادها را نیز از منابع کهن در پایان آورده و این می تواند برای مخاطبی که دوست دارد مستندات برخی از وقایع را هم بداند، سودمند است. امیدوارم نویسنده در همه بخش های این دقت را بکار گرفته باشد. طبعا مخاطبان هستند که پس از انتشار با استقبال خود، می توانند اعتمادشان را به یک اثر داستانی در حوزه دینی و بر محور بانوی اول اسلام نشان دهند. برای نویسنده و ناشر آرزوی توفیق روزافزون دارم.


کتاب بانوی اول، روایتی تاریخی داستانی از زندگانی ام المومنین، حضرت خدیجه(س)
اثر سید محمد تقی موحد ابطحی
کانال ایتایی بانوی اول:
https://eitaa.com/TheFirstLady