فصل‌نامه «حوزه و دانشگاه» در نظر دارد پس از انتشار 5 شماره اختصاصي در موضوع «روش‌شناسي علوم انساني»، در شماره‌هاي ويژه‌اي «روش‌شناسي توليد علم ديني و بومي» را مورد بحث و بررسي قرار دهد.
    
    
    «سيدمحمدتقي موحد ابطحي» سردبير فصل‌نامه «حوزه و دانشگاه»، در گفت‌و‌گو با خبرنگار سرويس انديشه و علم خبرگزاري قرآني ايران (ايكنا) با بيان مطلب فوق گفت: فصل‌نامه حوزه و دانشگاه هم‌سو با برنامه استراتژيك پژوهشگاه حوزه و دانشگاه از تابستان سال گذشته، سياست‌ جديدي را در زمينه گسترش و تعميق مباحث فلسفي و روش‌شناختي در حوزه علوم انساني و اجتماعي، به منظور تمهيد مقدمات توليد علوم انساني و اجتماعي هم‌سو با معارف اسلامي و نيازهاي بومي در پيش گرفته است تا از اين طريق سهم خود را در تحقق اهداف مندرج در سند چشم‌انداز بيست‌ ساله كشور ادا كند.
    
    سردبير فصل‌نامه «حوزه و دانشگاه» در ادامه سخنانش افزود: تاكنون با حمايت‌هاي اساتيد و پژوهشگران حوزوي و دانشگاهي، پنج‌شماره تخصصي فصل‌نامه با موضوع «روش‌شناسي علوم انساني» منتشر شده و اين فصل‌نامه در جامعه علمي كشور به عنوان تنها نشريه تخصصي فعال در زمينه «فلسفه و روش‌شناسي علوم انساني و اجتماعي» شناخته شده است. بدين جهت، فصل‌نامه حوزه و دانشگاه در نظر دارد در شماره‌هاي آتي،‌ محور ديگري از سياست‌ جديد «بررسي الزامات فلسفي و روشي توليد علم ديني و بومي» را در دستور كار قرار دهد و از نظرات ارزشمند اساتيد و پژوهشگران حوزوي و دانشگاهي در پيش‌برد اين بحث مدد ستاند.
    
    ابطحي اظهار كرد: از اين‌رو از تمامي اساتيد و پژوهشگران حوزوي و دانشگاهي علاقه‌مند به اين مبحث درخواست مي‌شود مقالات پژوهشي خود را در موضوعات ذيل «علم خدا‌باور»، «علم دينى»، «علوم انساني اسلامى»، «اسلامي‌سازي علوم»، «تدوين علوم انساني بر اساس آموزه‏هاي وحيانى» و ... به دفتر فصل‌نامه ارسال كنند.
    
    وي افزود: اين عناوين، عناويني هستند كه در دهه‏هاي گذشته در سطوح مختلف جامعه علمي مطرح شده است و پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، شوراي عالي انقلاب فرهنگي بحث اسلامي‌سازي دانشگاه‏ها و به تبع آن بازنگري در متون درسي علوم انساني و تدوين علوم انساني بر مبناي اسلامي را در دستور كار خود قرار داده است.
    
    مشاور معاونت پژوهشي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه اظهار كرد: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انسانى (سمت)، دفتر همكاري حوزه و دانشگاه (پژوهشگاه حوزه و دانشگاه كنونى)، دانشگاه تربيت مدرس، دانشگاه امام صادق(ع)، مؤسسه آموزش عالي باقرالعلوم(ع)، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خمينى(ره) و ... در راستاي تحقق اين آرمان انقلابي شكل گرفتند. در همين راستا، بحث‌هاي مختلفي در ارتباط با ضرورت، امكان و چگونگي تدوين علم ديني توسط متفكران و انديشمندان مطرح و عقايد طرح شده در اين زمينه به چالش كشيده شد و «معقوليت ايده علم دينى» را به پرسشي درخور توجه تبديل كرد.
    
    وي در بيان ضرورت اين بحث گفت: به منظور پاسخ به اين پرسش، از مباني فلسفي علوم انساني آغاز مى‏كنيم. انسان‌ها اعمال اختياري و ارادي خود را در راستاي رسيدن به هدفي انجام مي‌‏دهند و يكي از راه‏هاي ارزيابي عقلانيت اعمال آدمي، ارزيابي معقوليت هدف و بررسي نسبت ميان فعاليت انجام شده و هدف مورد نظر است. به اين منظور براي ارزيابي عقلانيت ايده علم ديني و صورت خاص آن يعني تدوين علوم انساني و اجتماعي اسلامي، كه امروزه توسط انديشمنداني در جهان اسلام طرح شده و دنبال مي‌‏شود، بايد به بررسي اهداف مورد نظر و سنجش نسبت ميان اقدامات انجام شده و آن اهداف پرداخت.
    
    وي افزود: به بيان ديگر طراحان ايده علم ديني به وجود نقصاني در وضعيت موجود علوم انساني و اجتماعي پي ‌‏برده‏اند. البته درك اين نقصان مي‌‏تواند مطابق با واقع باشد يا نباشد و بر مبناي اين درك مي‌‏كوشند علوم جديدي توليد كنند تا آن نواقص را برطرف سازد و چنان‌چه هيچ نقصي در علوم موجود احساس نمي‌‏شد، هرگونه تلاش براي گذر از وضع موجود، بي‌‏معنا و نامعقول ‌‏بود.
    
    بايد باآشنائي هرچه بيشتر با روش‌هاي تحقيق در علوم انساني و اجتماعي زمينه‏هاي بهره‏گيري از آن را براي توليد علوم انساني و اجتماعي فراهم آورد و با بهره‏گيري روشمند از «تفكر انتقادي»، «خلاقيت» و «كار گروهي» كه از لوازم توليد علم جديد است، گامي در جهت تعالي نظام جمهوري اسلامي ايران برداشت
    وي تأكيد كرد: حال در اولين گام جهت سنجش عقلانيت طرح علم ديني به بررسي و سنجش اهداف مورد نظر در اين طرح مي‌‏پردازيم تا قابل دفاع‏ترين هدف را در اين ميان شناسائي كنيم و در پي آن قابل دفاع‏ترين راه‏ها و گام‌ها براي نيل به مقصود را تعيين كنيم. با مروري بر ديدگاه‏هاي موجود در زمينه علم ديني كه توسط متفكرين اسلامي و مسيحي ارائه شده، مي‌‏توان سه انگيزه و هدف مختلف را براي پيگيري اين طرح شناسايي كرد.
    
    ابطحي تأكيد كرد: به تعبير ديگر متفكران و انديشمندان ديني نقصان موجود در علوم جديد را در سه زمينه مختلف شناسائي كرده‏اند و مي‌‏كوشند با تدوين علوم مبتني بر آموزه‏هاي ديني، تلاشي جهت رفع اين نواقص انجام دهند. سه نقص ادعا شده براي علوم جديد عبارت‌اند از: 1. ناسازگاري برخي از يافته‏ها و مباني علم جديد با آموزه‏هاي ديني، 2. ضعف و نقصان مباني نظري علوم جديد، 3. ناكارآمدي نظريه‏هاي موجود در تبيين صحيح مسائل و مشكلات جامعه و ارائه راه حلي جديد براي رفع اين مشكلات.
    
    وي اظهار كرد: حال اگر به وجه اجتماعي فعاليت علمي هم توجه داشته و بر اين باور باشيم كه جامعه علمي نقش اساسي در اخذ و طرد نظريه‏ها و ايده‏ها ايفا مي‌‏كند، بايد اعتراف كنيم كه دو هدف و انگيزه اول كمتر مي‌‏توانند يك انگيزه علمي قوي براي جامعه علمي به شمار آمده و توجه انديشمندان مختلف را در سطح ملي و جهاني به خود جذب نمايند و مقدمات تدوين علم ديني را فراهم آورند.
    
    سردبير فصل‌نامه حوزه و دانشگاه در ادامه سخنانش گفت: اين مدعا را به گونه‏اي ديگر هم مي‌‏توان بيان كرد: 1. راه‏هاي ممكن متعددي براي رفع تعارض يافته‏هاي انساني و داده‏هاي وحياني وجود دارد و بسياري از اين راه‏ها پيموده شده است. 2. علاقه و توان اندكي در ميان اساتيد و پژوهشگران براي شناسائي مباني نظري علوم جديد و مقايسه آن با معارف ديني وجود دارد. 3. در مقابل استعداد و علاقه بسياري براي تحليل مسائل و ارائه راه‏حل با استفاده از نظريه‏هاي علمي موجود به چشم مي‌‏خورد.
    
    وي افزود: بر اين اساس به نظر مي‌‏رسد در شرايط كنوني در پيش گرفتن هدف سوم مي‌‏تواند در معقول جلوه دادن تلاش‌هاي انجام شده در زمينه علم ديني مؤثر واقع شده و علاوه بر اين از چند مزيت اساسي زير نيز برخوردار باشد: 1. در پيش گرفتن اين هدف به هيچ وجه نافي دنبال كردن اهداف ديگر نيست. 2. دنبال كردن اين هدف مي‌‏تواند زمينه مناسبي براي اجماع جامعه علمي در سطح ملي، جهان اسلام و عرصه بين‌المللي از حيث ادبيات بحث و روش تحقيق فراهم آورد. 3. در نظر داشتن اين هدف روش تحقيق ما را نيز مشخص خواهد كرد؛ چرا كه همواره نسبتي ميان هدف و روش نيل به آن وجود دارد. 4. با دنبال كردن اين هدف تمهيداتي براي نظريه‏پردازي مبتني بر فرهنگ بومي و معارف ديني فراهم مي‌‏آيد.
    
    عضو گروه فلسفه‏هاي مضاف مجمع حكمت اسلامي گفت: ممكن است در اين بخش كساني توصيه بنده بر توجه جدي به عنصر كارآمدي نظريه‏هاي علمي در حل مسائل و مشكلات موجود را ناشي از تلقي ابزارانگارانه و پراگماتيسمي قلمداد كنند كه مي‌‏پندارد كه نظريه‏هاي علمي تنها ابزاري براي تبيين مشاهدات و حل مسائلند؛ اما چنين توصيه‏اي كاملا مبتني بر نگرش واقع‏گرايانه است، با اين توضيح كه نظريه‏اي كه بهره‏اي از حقيقت داشته باشد، در مقام عمل نيز كارآمدي خواهد داشت.
    
    عضو گروه فلسفه‏ علوم انساني پژوهشگاه حوزه و دانشگاه تأكيد كرد: همان‌طور كه گفته شد اتخاذ اين هدف الزامات ويژه‏اي را به همراه خواهد داشت. براي مثال اخذ اين هدف اساتيد و محققان علوم انساني و اجتماعي را وامي ‏دارد تا: 1. به عرصه مسائل و مشكلات عيني جامعه وارد شوند و حل اين مسائل و مشكلات را مورد نظر قرار دهند. اين توصيه كه تمهيدي بسيار اساسي براي توليد نظريه‏ها و مدل‌هاي جديد علمي است، با مروري بر تاريخ علم قابل تأييد است.
    
    وي اذعان كرد: توضيح آن‌كه تاريخ علم و نظريه‏هاي علمي نشان مي‌‏دهد كه اكثر قريب به اتفاق نظريه‏پردازي‌‏هاي علمي توسط انديشمنداني انجام شده است كه درگير حل مسائل عيني جامعه در عرصه‏هاي مختلف رواني، اجتماعي، تربيتي، اقتصادي و سياسي و ... بوده‏اند. 2. به شيوه‏اي صحيح از ادبيات حوزه مربوطه براي تفهيم صحيح ديدگاه خود به جامعه علمي مدد جويند و از به كارگيري احكام جزمي كه تنها در يك چارچوبه ارزشي خاص قابل دفاع است پرهيز كنند. 3. چنان‌چه با اعمال اصلاحات جزئي، نواقص نظريه علمي موجود برطرف مي‌‏شود از انجام اين اصلاحات خودداري نكنند و حداكثر استفاده را از دستاوردهاي ديگر انديشمندان داشته باشند.
    
    تاكنون پنج‌شماره تخصصي فصل‌نامه با موضوع «روش‌شناسي علوم انساني» منتشر گرديده، بدين جهت فصل‌نامه حوزه و دانشگاه در نظر دارد، در شماره‌هاي آتي،‌ محور ديگري از سياست‌ جديد خود «بررسي الزامات فلسفي و روشي توليد علم ديني و بومي» را در دستور كار قرار دهد
    وي افزود: از روش علمي مورد توافق جامعه علمي براي اثبات ضعف ساختاري نظريه كنوني وجود ناسازگاري دروني يا ابهام در مفاهيم اصلي نظريه، كارآمدي ضعيف نظريه و مدل موجود، ضرورت ارائه نظريه و مدل جديد و كارآمدي بيشتر نظريه يا مدل پيشنهادي خود بهره جويند. بر اين اساس بايد علم را به‌سان فرايند حل مسئله، مطابق با قواعدي كه در جامعه علمي در سطح جهاني پذيرفته شده است، قلمداد كرد. مروري بر مباحث تاريخ علم و جامعه‏شناسي علم اين نكته را براي ما روشن خواهد ساخت كه بدون آشنايي با قواعد جاري در جامعه علمي و انجام تمرين‌هاي لازم نمي‌‏توان وارد عرصه جهاني علم شده و مورد پذيرش قرار گرفت.
    
    سرپرست اداره مطالعات علوم انساني نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‏ها در ادامه سخنانش افزود: ناچيز بودن مقالات انديشمندان ايراني در حوزه‏هاي دين، علوم اجتماعي و ادبيات و هنر در مجلات معتبر بين‌المللي، به خصوص چنان‌چه به تحقيق انجام شده توسط كارشناسان واحد همكاري‌هاي علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در ارتباط با دلايل عدم پذيرش مقالات علوم اجتماعي پژوهشگران ايراني كه با نگرش ديني نوشته شده است نگاهي داشته باشيم، پي به وجود بحران مشروعيت در ادبيات گفتماني و روش‌هاي تحليلي مورد استفاده اساتيد و پژوهشگران ما دارد.
    
    وي تأكيد كرد: مجلات علوم انساني چندي در جمع مجلات معتبر بين‌المللي وجود دارد كه به مباحث انساني و اجتماعي از زاويه‏اي ديني و حتي اسلامي نگاه مي‌‏كنند و چنان‌چه اساتيد و پژوهشگران ديني ما بياموزند كه پژوهش‌هاي خود را در قالب ادبياتي و با بهره‏گيري از روش‌هاي رايج پژوهش در علوم انساني و اجتماعي انجام دهند، توفيق نشر ديدگاه‏هاي خود را در عرصه جهاني خواهند يافت. براي مثال چندي پيش مقاله‏اي از يكي از اساتيد روانشناسي كشور كه مدل جديدي را براي درمان بيماري‌هاي رواني ارائه كرده بودند، در مجله‌اي به چاپ رسيد. اين مدل هر چند مبتني بر معارف اسلامي است؛ اما از آن‌جا كه از ادبيات رسمي بهره جسته و با استفاده از روش مورد توافق جامعه علمي كارآمدي مدل را به اثبات رسانده، اين توفيق را يافته است كه در نشريات بين‌المللي منتشر شود.
    
    وي در پايان سخنانش در ارائه راه‌حلي براي برون‌رفت از اين مشكلات گفت: پژوهشگران بايد با آشنايي هر چه بيشتر روش‌هاي تحقيق در علوم انساني و اجتماعي زمينه‏هاي بهره‏گيري از آن‌را براي توليد علوم انساني و اجتماعي فراهم آورد و اساتيد و پژوهشگران ما توفيق يابند با بهره‏گيري روشمند از «تفكر انتقادي»، «خلاقيت» و «كار گروهي» كه از لوازم توليد علم جديد است، گامي در جهت تعالي نظام جمهوري اسلامي ايران بردارند.